U23 Thái Lan và U23 Nhật Bản ở Asiad: Khi hiệp một 0-0 nói nhiều hơn một trận thắng

Tôi ghi tỷ số 0-0 của hiệp một trận U23 Thái Lan gặp U23 Nhật Bản tại Asiad vào cuốn sổ tay đã sờn gáy, rồi khoanh tròn nó hai lần. Không bàn thắng, không thẻ đỏ, không pha bóng nào đủ để lên trang nhất ngày hôm sau. Nhưng chính khoảnh khắc trọng tài thổi còi kết thúc 45 phút đầu tiên lại là thứ tôi mang về khách sạn và ngồi nhìn rất lâu. Một hiệp không bàn thắng mang theo nội dung riêng của nó — một hiệp mà hai đội đang nói với nhau bằng thứ ngôn ngữ khác: ngôn ngữ của động cơ. Ai buộc phải thắng, ai chỉ cần hòa, ai có quyền chờ, ai phải mở. Đêm ấy, Nhật Bản ở thế được chờ. Thái Lan ở thế phải đi. Khi tiếng còi vang lên, thế đứng ấy vẫn nguyên vẹn. Trước khi trở thành một cái tên, ai cũng chỉ là một dáng chạy.

Tôi ngồi ở khán đài báo chí, phía sau là mấy hàng ghế chưa bán hết vé. Trong khoảng lặng giữa hai đợt sóng cổ động của hai nhóm cổ động viên, tôi nghe rõ tiếng giày đinh bấm xuống mặt cỏ. Một hậu vệ Thái Lan đứng khoanh tay nhìn về phía băng ghế huấn luyện. Một tiền vệ Nhật Bản cúi xuống buộc lại dây giày, chậm rãi, như thể thời gian đang đứng về phía cậu ấy. Chi tiết nhỏ ấy — đôi dây giày được buộc lại ở phút bù giờ cuối hiệp một — nói với tôi nhiều hơn bất kỳ bảng thống kê nào về thế trận. Một đội đang tìm cách kéo dài thời gian. Một đội đang tìm cách rút ngắn nó.

Asiad là giải đấu mà bóng đá Đông Nam Á luôn bước vào với hai câu hỏi cùng lúc: mình đứng ở đâu so với Đông Á, và mình đứng ở đâu so với người hàng xóm. Với bóng đá Việt Nam, trận U23 Thái Lan gặp U23 Nhật Bản là một tấm gương kép. Thái Lan là đối thủ trực tiếp ở tầng Đông Nam Á. Nhật Bản là chuẩn mực ở tầng châu lục. Ngồi nhìn hai đội ấy gặp nhau, người Việt Nam nhìn thấy cả hai đầu của thước đo mà mình đang đứng giữa. Đó là lý do tôi không xem đây là một trận đấu của người khác.

Bóng đá nam Asiad vận hành theo thể thức U23 cộng suất cầu thủ quá tuổi, và điều đó biến vòng bảng thành một không gian kỳ lạ: đủ trẻ để phản ánh tiềm năng của một nền bóng đá, đủ già để phản ánh cách nền bóng đá ấy tổ chức con người. Tôi luôn đọc vòng bảng Asiad bằng hai tầng. Tầng thứ nhất là kết quả. Tầng thứ hai là cấu trúc đằng sau kết quả. Tầng thứ hai mới là tầng quyết định giá trị của một đội ở vòng loại trực tiếp, và cũng là tầng mà đa số khán giả bỏ qua.

Số liệu tôi mang về từ hai lượt trận đầu rất gọn. Nhật Bản thắng 2-0 rồi thắng 7-0, tổng cộng 9 bàn ghi được và 0 bàn thua sau hai trận. Thái Lan thắng 3-2 rồi thắng 5-1, tổng cộng 8 bàn ghi được và 3 bàn thua. Đối thủ của hai đội ở hai lượt ấy trùng nhau: Hong Kong và Kyrgyzstan. Cùng một cặp đối thủ, hai kết quả khác nhau. Cách đọc ngây thơ nhất là cộng trừ: Nhật Bản hơn một bàn ở cột tấn công, hơn ba bàn ở cột phòng ngự. Cách đọc ấy không sai, nhưng nó quá phẳng để nói lên điều gì.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác. Nhật Bản giữ sạch lưới hai trận liên tiếp. Thái Lan thủng lưới ba lần trong hai trận mà họ đều thắng. Sự khác biệt giữa hai đội ở giai đoạn này không nằm ở khả năng ghi bàn, mà nằm ở khả năng không bị ghi bàn. Cột bàn thắng của họ cách nhau đúng một đơn vị. Cột bàn thua của họ cách nhau ba đơn vị. Trong bóng đá đỉnh cao, khoảng cách ở cột bàn thua luôn có sức nặng lớn hơn khoảng cách ở cột bàn thắng, bởi vì ghi bàn là một biến số còn phòng ngự là một cấu trúc.

Tôi đã mất nhiều năm để hiểu vì sao một biến số lại khác một cấu trúc. Biến số có thể đến từ một khoảnh khắc cá nhân, một cú sút không ai ngờ, một pha phản xạ của thủ môn đối phương. Cấu trúc thì không. Muốn giữ sạch lưới hai trận, bạn cần một khối phòng ngự biết giữ cự ly, biết ai bọc lót cho ai ở cánh trái, biết tiền vệ trung tâm lùi về đâu khi biên dâng cao, biết ai là người phá bóng ở cột hai khi có tình huống cố định. Năm mươi phút đầu tiên của một đội bóng có tổ chức phòng ngự tốt trông rất giống mười phút cuối của họ. Nhật Bản, qua hai trận, cho thấy sự giống nhau ấy. Thái Lan thì chưa.

Điều này không có nghĩa Thái Lan phòng ngự kém. Ba bàn thua trong hai trận mà vẫn thắng cả hai là dấu hiệu của một đội bóng có thể ghi nhiều hơn số bàn họ để lọt. Nhưng đó cũng là dấu hiệu của một dàn nhạc không chắc dây. Ở vòng bảng, ghi bù được. Ở bán kết, không phải lúc nào cũng ghi bù được.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều kỳ Asiad, tôi nhận ra một mô thức: các đội Đông Nam Á thường vượt qua vòng bảng bằng tấn công, rồi bị loại ở vòng loại trực tiếp bằng phòng ngự. Cú phản công ở phút 85 trong một trận bảng không mang cùng ý nghĩa với cú phản công ở phút 85 trong một trận bán kết. Áp lực làm sụp một biến số dễ hơn làm sụp một cấu trúc.

Đọc lại hai con số 0 và 3 qua lăng kính ấy, chúng ta thấy một điều khó chịu: Thái Lan bước vào cuộc đối đầu với Nhật Bản mang theo một hàng công hào nhoáng và một hàng thủ cần bằng chứng. Nhật Bản bước vào với điều ngược lại, và sự ngược lại ấy luôn thắng trong dài hạn.

Trên đường chạy, kỷ lục tính bằng phần trăm giây; ngoài kia, cuộc đời tính bằng nhịp thở. Trong bóng đá cũng có một phiên bản của sự tương phản đó. Kỷ lục ghi bàn là phần trăm giây. Sự tổ chức phòng ngự là nhịp thở. Một đội có thể sống sót bằng phần trăm giây trong vài trận, nhưng chỉ sống bằng nhịp thở mới đi được đến cuối giải.

Giờ đến phần phản trực giác.

Điều đầu tiên mà mọi bản tin đều nói về hai đội là họ đang có phong độ ấn tượng. Nhật Bản bất bại và sạch lưới. Thái Lan toàn thắng. Nhưng hai chữ phong độ ấn tượng ấy không đối xứng về chất. Nhật Bản đè bẹp đúng hai đối thủ mà Thái Lan cũng từng gặp. Nói cách khác, đây là một phép so sánh có đối chứng — một điều hiếm thấy trong bóng đá, nơi các đội thường đối đầu với những lịch thi đấu khác nhau. Cùng Hong Kong, cùng Kyrgyzstan, nhưng Nhật Bản không để thủng lưới lần nào, còn Thái Lan để thủng ba lần. Thước đo không nằm ở số bàn thắng họ ghi được, mà nằm ở số bàn thua họ phải nhận trước cùng một nhóm đối thủ.

Điều thứ hai phản trực giác hơn, và nó liên quan đến hiệp một 0-0. Trong một trận đấu mà Nhật Bản chỉ cần hòa để giữ vị trí của mình, còn Thái Lan buộc phải thắng, trách nhiệm mở trận đấu thuộc về Thái Lan. Nhật Bản có thể chờ. Nhật Bản có thể kéo nhịp độ xuống, giữ bóng ở phần sân của mình, buộc đối phương phải bỏ vị trí trước. Thái Lan không có lựa chọn ấy. Thái Lan phải mở.

Khi hiệp một kết thúc với tỷ số 0-0, cấu trúc động cơ ấy không hề thay đổi, nhưng đồng hồ thì có. Bốn mươi lăm phút đã trôi qua, và người phải chịu áp lực thời gian vẫn là người phải thắng. Hiệp một 0-0 vì thế không phải là một sự trung lập. Nó là một kết quả nghiêng. Với Nhật Bản, nó là một trạng thái có thể chấp nhận và kéo dài. Với Thái Lan, nó là một trạng thái cần phá vỡ, và mỗi phút trôi qua khiến việc phá vỡ ấy tốn kém hơn — về thể lực, về khoảng trống phía sau, về số người dâng lên.

Đây là điểm mà các bản tin hiếm khi nói. Một trận hòa không tồn tại đối xứng. Tỷ số giống nhau nhưng ý nghĩa khác nhau, tùy vào người nào cần nó.

Quan sát ấy dẫn tôi đến một góc nhìn mà tôi cho là điểm mù của phần lớn phân tích Đông Nam Á. Chúng ta có thói quen đánh giá sức mạnh của một đối thủ Đông Nam Á bằng hàng công của họ. Thái Lan ghi 8 bàn, nghe rất đáng gờm. Nhưng một đội muốn vượt qua Nhật Bản không thể chỉ dựa vào việc ghi bàn, bởi Nhật Bản không cho bạn nhiều cơ hội để ghi. Muốn đánh bại một đội chỉ cần hòa, bạn phải khiến họ không được hòa — nghĩa là bạn phải ghi bàn trước họ, trong khi vẫn không để họ ghi. Cả hai điều kiện cùng lúc. Đó là một bài toán khác hoàn toàn với bài toán vòng bảng.

Và đây là chỗ gương soi hướng về Việt Nam. Bóng đá Việt Nam ở tầng U23 nhiều năm qua đã tiến bộ về cấu trúc. Chúng ta không còn là đội chỉ biết chống đỡ. Nhưng chúng ta vẫn thường thua Nhật Bản, Hàn Quốc, Uzbekistan theo cách giống nhau: không phải vì chúng ta không ghi được bàn, mà vì chúng ta không giữ được sạch lưới đủ lâu để bàn thắng ấy có ý nghĩa. Bàn thắng ở phút 60 chỉ giúp bạn nếu bạn không thủng lưới ở phút 65.

Trong khoảng thời gian tôi thực hiện chuỗi phim ngắn về những sân vận động vắng người, tôi có dịp ngồi rất lâu với những người lao động thầm lặng quanh các khán đài. Một người trong số họ nói với tôi rằng ban đêm, khi không có trận đấu, ông vẫn nghe thấy tiếng hò hét vọng lại từ những hàng ghế trống. Tôi kể lại chi tiết ấy không phải để làm bài viết này buồn hơn. Tôi kể để nói rằng có những thứ chỉ nghe được khi không có ai ghi bàn. Một cấu trúc phòng ngự là một trong những thứ ấy. Nó im lặng đến mức người ta thường chỉ phát hiện ra nó khi nó sụp.

Một trận đấu hay không bao giờ được kể hết; nó chỉ đợi người đủ im lặng để nghe.

Vậy nên điều tôi mang về từ trận đấu này không phải là một kết luận về việc ai mạnh hơn ai. Đó là một câu hỏi dành cho bóng đá Đông Nam Á, và trước hết là cho bóng đá Việt Nam. Khi chúng ta xây một đội U23 để vượt qua vòng bảng, chúng ta dạy họ ghi bàn. Khi chúng ta xây một đội U23 để đi đến trận cuối cùng, chúng ta phải dạy họ giữ sạch lưới trong những đêm mà họ không còn sức để tấn công. Hai chương trình huấn luyện ấy khác nhau. Hai loại cầu thủ ấy khác nhau. Và sự lựa chọn giữa hai chương trình ấy không diễn ra trên sân vào đêm trận đấu — nó diễn ra nhiều năm trước đó, trong những buổi tập mà không ai xem.

Nhật Bản đã đi trước chúng ta ở chương trình thứ hai. Thái Lan đang ở giữa hai chương trình. Còn Việt Nam, chúng ta biết mình đang ở đâu — câu hỏi là chúng ta có đủ kiên nhẫn để đi đến cuối con đường phòng ngự hay không, khi mà mọi thứ xung quanh đều tưởng thưởng cho những bàn thắng.