FIFA, gói đầu tư 20 tỷ USD và bài kiểm tra lòng tin trước lá phiếu

Ngày 15 tháng 10, tại Zurich, Hội đồng FIFA họp. Trong phòng có một người phụ nữ mang hai chức danh cùng lúc: Chủ tịch Liên đoàn bóng đá Anh và Phó Chủ tịch FIFA. Bà Debbie Hewitt đến không phải để nghe ai đó đọc báo cáo doanh thu. Bà đến để hỏi một câu mà cả một hệ thống đang lặng lẽ né tránh: tài sản lớn nhất của bóng đá thế giới đã được định giá bao nhiêu, và ai là người cầm bút. Cùng thời điểm, cách Zurich hơn bốn nghìn cây số, một bài đăng xuất hiện trên Instagram. Gianni Infantino đứng giữa các quan chức Saudi ở Jeddah, nói về “văn hóa đối thoại”, về “niềm tin”, và về việc ông “chưa bao giờ quyết tâm đến thế”. Câu chữ rất mềm. Nhưng phía sau nó không có một cam kết nào về việc công bố tài liệu. Đặt hai hình ảnh đó cạnh nhau, ta thấy toàn bộ câu chuyện đang diễn ra ở tầng cao nhất của bóng đá thế giới. Một bên là thông điệp biểu tượng hướng về đám đông. Một bên là một câu hỏi hồ sơ chưa có câu trả lời. Ở tuổi này, tôi không còn săn tin, tôi săn sự thật nằm dưới đáy những tin đồn. Và lần này, sự thật đang nằm trong những tập tài liệu không ai chịu mở. Chuyện khởi nguồn từ tháng 7, khi tờ The Times đưa thông tin về một kế hoạch đầu tư tư nhân vào FIFA. Cốt lõi của kế hoạch là một “phương tiện thương mại” — thứ mà giới tài chính gọi là special purpose vehicle — được thiết kế để vận hành World Cup và một số giải đấu khác thuộc FIFA. Nhà đầu tư tư nhân góp vốn, đổi lại họ hưởng phần doanh thu gắn với giải đấu lớn nhất hành tinh. Định giá được nhắc tới: khoảng 20 tỷ USD. UEFA phản ứng nhanh. Liên đoàn bóng đá châu Âu nộp đơn lên tòa án liên bang Mỹ, yêu cầu được tiếp cận tài liệu. Cáo buộc nằm ở một điểm rất cụ thể: phương tiện thương mại kia bị định giá thấp hơn giá trị thật của nó. Nếu điều đó đúng, thì FIFA đã bán rẻ tài sản thuộc về chính mình — và phần thiệt hại rơi xuống các liên đoàn thành viên, tức là xuống những nền bóng đá nhỏ nhất. Từ đây, UEFA mở ra một con đường thứ hai: khả năng nộp đơn khiếu nại hình sự tại Thụy Sĩ, nơi FIFA đặt trụ sở. Về phía FIFA, phản hồi được đưa ra theo hướng khác. Tổ chức này gọi những cáo buộc kia là một “chiến dịch bôi nhọ”. Chủ tịch Infantino tuyên bố sẽ tiến hành một cuộc rà soát quản trị độc lập và cam kết “làm điều đúng đắn”. Song song, Ủy ban Tư pháp Hạ viện Mỹ — nhóm nghị sĩ đảng Dân chủ — đánh giá mức độ hợp tác của FIFA trong cuộc điều tra là “cực kỳ thiếu thỏa đáng”. FIFA nói họ đã có “các cuộc thảo luận mang tính xây dựng”. Ở giữa tất cả những điều đó là một mốc thời gian không thể đảo ngược. Ngày 18 tháng 11 là hạn chót để giới thiệu ứng viên cho kỳ bầu cử chủ tịch FIFA tiếp theo, dự kiến diễn ra vào năm sau. Ông Infantino đang nhắm nhiệm kỳ thứ tư. Và trong sổ tay ủng hộ của ông, hai cái tên đã được ghi rõ: liên đoàn Saudi Arabia và Qatar. Một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý: trong danh sách những vấn đề bị mang ra mổ xẻ không chỉ có khoản đầu tư. Có cả cách FIFA xử lý vụ việc của Folarin Balogun. Đó là câu chuyện về thủ tục đăng ký và tư cách thi đấu quốc tế của một cầu thủ — nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng nó nằm trong cùng một mạch cáo buộc về tính minh bạch trong xử lý hồ sơ. Điều đầu tiên cần tách bạch: đây không phải câu chuyện chuyển nhượng cầu thủ. Không có ai đặt bút ký hợp đồng, không có ai khoác áo mới. Đây là câu chuyện về một thương vụ ở tầng trên cùng — nơi tài sản được bán đi là chính bóng đá, và người mua là các quỹ đầu tư. Cách vận hành của một “phương tiện thương mại” không khó hiểu. Hãy hình dung World Cup như một căn nhà cho thuê có dòng tiền ổn định bốn năm một lần: bản quyền truyền hình, tài trợ, bán vé, thương quyền kỹ thuật số. Nhà đầu tư tư nhân bỏ tiền mua quyền hưởng một phần dòng tiền đó trong nhiều năm. FIFA nhận tiền mặt trước, dùng cho các chương trình phát triển và chi phí tổ chức. Nghe hợp lý. Nhưng khi giá bán căn nhà thấp hơn giá thị trường, người bán chịu thiệt. Và ở đây, người bán không phải một cá nhân — người bán là 211 liên đoàn thành viên. Đó là lý do vì sao câu hỏi định giá lại nguy hiểm đến thế. Bóng đá không có một công ty niêm yết nào để đối chiếu giá. Không có bảng giá tham chiếu cho World Cup. Muốn định giá, người ta phải mô hình hóa chu kỳ doanh thu, chiết khấu rủi ro, tính đến cả những kỳ World Cup mở rộng quy mô. Chỉ cần thay đổi vài giả định trong mô hình đó, khoảng cách giữa 20 tỷ và một con số cao hơn có thể là năm, mười, hoặc mười lăm tỷ USD. Trong không gian mơ hồ ấy, không ai có thể chứng minh sai — và cũng không ai có thể chứng minh đúng, miễn là tài liệu vẫn nằm trong ngăn kéo. Tại sao UEFA chọn tòa án Mỹ thay vì tòa án Thụy Sĩ? Đây là điểm tôi theo dõi sát nhất. Thủ tục tố tụng tại Mỹ nổi tiếng với sức mạnh buộc công bố tài liệu. Nếu có bất kỳ pháp nhân nào đặt tại Mỹ — một quỹ đầu tư, một ngân hàng, một đối tác thương mại — tham gia vào cấu trúc phương tiện kia, thì tòa án Mỹ có quyền yêu cầu xuất trình giấy tờ. Đó là cách vượt qua bức tường mà các yêu cầu nội bộ của một tổ chức thể thao không thể xuyên qua. Và từ những tài liệu thu được ở Mỹ, hồ sơ có thể được chuyển về Thụy Sĩ cho một khả năng khác — khiếu nại hình sự về quản lý sai tài sản, vi phạm nghĩa vụ ủy thác. Nói cách khác, đây là một chiến lược hai tầng: dùng luật Mỹ để lấy giấy tờ, dùng giấy tờ để mở cửa luật Thụy Sĩ. Trong nghề của tôi, người ta thường chỉ thấy một tầng. Nhưng những thương vụ lớn nhất mà tôi từng theo dõi đều vận hành theo logic này — người ta không tấn công trực diện, người ta xây một con đường để đối phương buộc phải bước vào. Ở tầng chính trị, bức tranh chia thành hai khối rõ rệt. Một bên là khối minh bạch, đứng đầu là UEFA, có Liên đoàn Anh ở vị trí đặc biệt. Bà Hewitt không phải người ngoài cuộc — bà là Phó Chủ tịch FIFA, thành viên Hội đồng FIFA, đồng thời là người đứng đầu một liên đoàn quốc gia lớn. Bà vừa ngồi trong bộ máy, vừa ký lá thư đòi tài liệu. Tôi từng thấy kiểu cấu trúc này trong các cuộc đàm phán chuyển nhượng: khi người đàm phán và người giám sát là cùng một người, sức mạnh đàm phán tăng lên nhưng độ tin cậy nội bộ lại giảm. Bên kia là khối đương nhiệm. FIFA nắm quyền kiểm soát quy trình: hồ sơ ứng viên, điều lệ, Hội đồng, đại hội. Saudi Arabia và Qatar công khai ủng hộ ông Infantino. Trong cấu trúc bỏ phiếu của FIFA, các liên đoàn châu Á và châu Phi chiếm số lượng lớn. Một ứng viên muốn thắng phải đi qua cửa các liên đoàn châu lục trước khi tới đại hội. Cánh cửa đó hiện đang nghiêng về phía người đang nắm ghế. Đây là điểm mà nhiều người hâm mộ hiểu sai. Họ nghĩ rằng bất mãn càng lớn thì khả năng thay đổi càng cao. Thực tế không vận hành như vậy. Thứ quyết định không phải là mức độ bất mãn, mà là sự tồn tại của một ứng viên đủ tiêu chuẩn. Tính đến lúc này, UEFA mới chỉ tuyên bố sẽ đi tìm một ứng viên như vậy. Một cái tên cụ thể thì chưa xuất hiện. Người trong cuộc không bao giờ nói hết, nhưng họ để lại dấu vân tay trên mọi lời đàm phán. Và dấu vân tay ở đây cho thấy một khoảng trống: phe đối lập có lý lẽ, có hồ sơ, có diễn đàn — nhưng chưa có người cầm cờ. Vụ Balogun, nhìn riêng ra, không lớn. Một vấn đề về thủ tục tư cách thi đấu quốc tế, xử lý chậm hay thiếu minh bạch. Nhưng khi nó được đặt cạnh câu chuyện 20 tỷ USD, nó thay đổi ý nghĩa. Nó trở thành một mắt xích trong chuỗi lập luận về phong cách điều hành: một hệ thống xử lý hồ sơ chậm, ít công bố, và khó bị chất vấn. Kiểu lập luận này nguy hiểm hơn một cáo buộc đơn lẻ, bởi nó nhắm vào tính hệ thống chứ không nhắm vào một hành vi. Phía sau hậu trường, có một rủi ro mà ít bài báo nhắc tới, nhưng lại là thứ tôi lo nhất. Chính khoản đầu tư đang bị tranh cãi có thể bị đóng băng vì chính cuộc tranh cãi đó. Không nhà đầu tư tổ chức nào rót tiền vào một tài sản đang nằm dưới hai tầng pháp lý, với định giá bị chất vấn và tài liệu có thể bị tòa án yêu cầu xuất trình bất cứ lúc nào. Bất kể kết cục pháp lý ra sao, dòng vốn sẽ đứng yên trước tiên. Và trong bóng đá, dòng vốn đứng yên nghĩa là các chương trình phát triển chậm lại, các khoản thanh toán cho liên đoàn thành viên bị điều chỉnh, còn những nền bóng đá phụ thuộc vào nguồn đó thì chịu trước. Điều đáng lo hơn nữa là tính lan tỏa. Nếu mô hình phương tiện thương mại này được chứng minh là khả thi, nó sẽ được nhân bản rất nhanh — sang các giải cấp châu lục, sang các sự kiện khác, sang cả những hệ thống bóng đá trẻ. Một vụ bê bối ở đây có thể chặn đứng cả một làn sóng tài chính hóa bóng đá trong nhiều năm tới, hoặc ngược lại, mở toang cánh cửa cho nó nếu mọi thứ trôi qua yên ắng. Với người hâm mộ Việt Nam, hệ quả cụ thể không nằm ở ghế chủ tịch FIFA. Nó nằm ở cách các giải đấu, các suất tham dự và các khoản hỗ trợ kỹ thuật được phân bổ lại trong mười năm sau. Có một điểm mù mà cả hai phía đều có lợi khi giữ nguyên: giả định rằng cuộc chiến này là giữa người tốt và kẻ xấu. Phe minh bạch đòi tài liệu không chỉ vì tình yêu với sự công khai. Các liên đoàn lớn của châu Âu có lợi ích vật chất trực tiếp trong việc kiểm soát dòng tiền của bóng đá thế giới. Nếu một phương tiện thương mại do tư nhân vận hành ra đời, trọng tâm thương mại của FIFA sẽ dịch chuyển, và tiếng nói của châu Âu trong cấu trúc doanh thu có thể mỏng đi. Điều đó không làm cho cáo buộc định giá sai trở nên vô căn cứ. Nó chỉ nhắc tôi rằng mọi bên trong câu chuyện này đều đang đọc bản đồ của chính mình. Ở phía ngược lại, cam kết rà soát quản trị độc lập của ông Infantino có thể là một cái bẫy tự đặt. Một cuộc rà soát được công bố dưới áp lực thường có hai kết cục: nó hạ nhiệt được làn sóng chỉ trích, hoặc nó tạo ra một bản báo cáo mà chính người công bố nó không kiểm soát được nội dung. Nếu người rà soát thực sự độc lập và phạm vi tiếp cận đủ rộng, kết quả có thể vượt xa ý định ban đầu của người yêu cầu. Khi Công Phượng ở Mito, tôi hiểu rằng im lặng cũng là một nguồn tin. Ở đây cũng vậy: chính điều khoản về phạm vi rà soát sẽ tiết lộ ông Infantino muốn gì — một lá chắn, hay một cuộc kiểm tra thật. Và điều ngược trực giác nhất: mối đe dọa lớn nhất với ghế chủ tịch không đến từ hồ sơ pháp lý. Nó đến từ lịch. Hồ sơ Thụy Sĩ cần thời gian. Tài liệu chưa thu được. Khiếu nại hình sự chỉ là khả năng, chưa phải hành vi. Trong khi đó, ngày 18 tháng 11 thì không chờ ai. Một cuộc bầu cử có thể diễn ra trước khi bất kỳ kết luận pháp lý nào được đưa ra. Điều đó đặt toàn bộ áp lực lên vai phe đối lập: họ phải biến bất mãn thành một cái tên trong vòng vài tuần, trong khi bộ máy đương nhiệm chỉ cần giữ nguyên nhịp. Cuộc họp Hội đồng ngày 15 tháng 10 tại Zurich và hạn chót ngày 18 tháng 11 là hai cột mốc sẽ dạy chúng ta nhiều hơn mọi tuyên bố. Nếu một ứng viên đủ tiêu chuẩn xuất hiện trước hạn chót, câu chuyện chuyển từ phòng xử án sang phòng bỏ phiếu, và lúc đó lá phiếu của các liên đoàn châu Á lẫn châu Phi trở thành tài liệu quan trọng nhất. Nếu không, cuộc tranh cãi sẽ lắng xuống thành một cuộc chiến truyền thông kéo dài, nơi tài liệu vẫn nằm trong ngăn kéo và sự thật vẫn nằm dưới đáy. Sau mỗi bản hợp đồng là một số phận, chứ không phải một con số. Câu đó đúng cả ở tầng cao nhất của bóng đá. Đằng sau con số 20 tỷ USD là hàng trăm liên đoàn thành viên, hàng nghìn cầu thủ, và hàng triệu người hâm mộ chưa từng được hỏi ý kiến về việc tài sản của họ đang được định giá bao nhiêu. Tôi sẽ theo dõi buổi họp ở Zurich bằng con mắt của một người đã ngồi quá nhiều phòng họp để còn tin vào diễn văn. Điều tôi muốn biết rất đơn giản: trong căn phòng đó, có ai mở tập hồ sơ ra không.