Đoàn thể thao Việt Nam và Asiad 20: Bóng đá rời sớm, và lịch thi đấu là người phán quyết

Ngày 9 tháng 9, tại Hà Nội, một buổi lễ tiễn được tổ chức cho đoàn thể thao Việt Nam lên đường dự Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20. Một tuần sau, ngày 16 tháng 9, chuyến bay lớn nhất chở hàng trăm thành viên cất cánh. Nhưng nhóm bóng đá — cùng bóng chuyền nữ, teqball và nhóm điền kinh chủ lực — đã khởi hành trước cả hai cột mốc ấy. Suốt hai mươi năm cầm còi và hơn mười lăm năm ngồi trước micro, tôi rút ra một điều: khi lịch thi đấu và nghi thức va vào nhau, lịch thi đấu luôn thắng. Không phải vì nó thiêng liêng hơn, mà vì nó được chốt trước, và mọi thứ khác phải khớp vào nó. Bóng đá tại Asiad khởi tranh trước khi lễ khai mạc diễn ra. Đó là lý do đủ để một đội bóng phải có mặt sớm hơn cả ngọn đuốc. Bản kế hoạch mà tôi theo dõi ghi rõ: đoàn thể thao Việt Nam dự Asiad 20 tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản, có 498 thành viên, đặt mục tiêu giành trên 4 huy chương vàng. Đại hội kéo dài từ ngày 19 tháng 9 đến ngày 4 tháng 10. Trưởng đoàn là ông Nguyễn Hồng Minh, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thể dục Thể thao. Việc một quan chức hành chính cấp cục đứng đầu đoàn, chứ không phải một huấn luyện viên, nói lên bản chất của sự việc: đây là một chiến dịch logistics quốc gia, được điều hành như một cuộc tổng động viên, không phải như một giải đấu đơn lẻ. BẢN ĐỒ HÀNH TRÌNH: MỖI MÔN MỘT GIỜ BAY, VÀ GIỜ BAY ẤY NÓI LÊN THAM VỌNG Điều đáng phân tích nhất trong bản kế hoạch này không nằm ở con số 498, cũng không nằm ở mục tiêu huy chương. Nó nằm ở cách đoàn chia nhóm khởi hành. Đoàn không bay một chuyến. Đoàn bay theo từng đợt, mỗi đợt khớp với lịch thi đấu của từng môn. Nhóm lớn nhất rời đi ngày 16 tháng 9. Một số nhóm khác đi trong khoảng từ 16 đến 19 tháng 9. Một số nhóm cuối cùng khởi hành vào cuối tháng 9. Và nhóm bóng đá, bóng chuyền nữ, teqball cùng nhóm điền kinh chủ lực đi sớm nhất. Trong mắt một người làm nghề đọc lịch thi đấu, đây là một bản đồ tham vọng được vẽ bằng ngày tháng. Môn nào thi sớm thì đi sớm. Môn nào có cơ hội huy chương cao thì được xếp vào nhóm chuẩn bị kỹ. Môn nào thi muộn thì ở lại, tập luyện thêm ở nhà, tiết kiệm chi phí ăn ở ngoại tệ. Đây là một nguyên tắc mà bất kỳ đoàn thể thao nào có ngân sách hữu hạn cũng phải tuân theo, dù họ có nói ra hay không. Nhìn vào danh sách quân số, ta thấy rõ trọng tâm. Rowing có 31 thành viên — đông nhất trong nhóm được nêu tên. Wushu có 18. Karate có 14. Ba môn này, cùng với bắn súng, điền kinh và cử tạ, từ lâu đã là những mỏ vàng quen thuộc của thể thao Việt Nam tại đấu trường châu lục. Việc chúng nằm trong nhóm khởi hành chính cho thấy ban huấn luyện đã tính toán: đây là nơi tiền và công sức được dồn vào. Còn bóng đá? Bóng đá không có con số quân số nào được nêu trong bản kế hoạch này. Nó chỉ xuất hiện đúng một lần, trong câu về nhóm khởi hành sớm. Sự im lặng ấy có ý nghĩa. Một đội bóng đá nam tại Asiad theo thể thức U-23 kèm một số suất quá tuổi, cộng thêm đội tuyển nữ cấp cao, có thể mang theo hàng chục con người. Nếu họ là trọng tâm truyền thông, con số ấy đã được nêu. Việc không nêu cho thấy bóng đá ở đây được xử lý như một môn thi đấu theo lịch, không phải như một chiến dịch huy chương. Đó là một quan sát lạnh. Và theo dữ liệu cấu trúc, nó đúng. ĐỊNH DẠNG THI ĐẤU QUYẾT ĐỊNH MỌI THỨ Ở đây tôi phải nói rõ một điều về luật, vì ít người hâm mộ để ý. Bóng đá nam tại Đại hội Thể thao châu Á vận hành theo thể thức giới hạn tuổi: cầu thủ U-23, kèm một số lượng nhỏ suất quá tuổi. Bóng đá nữ thi đấu ở cấp độ đội tuyển quốc gia, không giới hạn tuổi. Thể thức này do Hội đồng Olympic châu Á quy định và được điều chỉnh theo từng kỳ đại hội. Điều đó có nghĩa là bóng đá Asiad không phải là sân chơi của những ngôi sao hàng đầu. Nó là sân chơi của tuyến trẻ, của những cầu thủ đang tìm suất lên đội một, của những huấn luyện viên muốn thử nghiệm. Với các liên đoàn bóng đá, đây là một cửa sổ phát triển, không phải một trận đánh sinh tử. Với các câu lạc bộ chủ quản, đây là một cơn đau đầu về lịch trình: nhả quân giữa mùa giải, nhận lại quân với nguy cơ chấn thương sau chuyến bay dài. Và đây là chỗ lịch thi đấu can thiệp. Để vừa vặn một giải đấu có vòng bảng và vòng loại trực tiếp vào cửa sổ tổ chức của đại hội, ban tổ chức phải cho bóng đá khởi tranh trước lễ khai mạc. Các trận đầu tiên diễn ra trong những ngày cận kề ngày 19 tháng 9. Điều đó buộc các đội phải có mặt, làm quen sân, làm quen khí hậu, trước khi đoàn đông đảo nhất đáp xuống. Khi tôi còn cầm còi, tôi từng chứng kiến những cuộc tranh cãi nảy lửa chỉ vì một quyết định lùi giờ thi đấu vài phút. Ở cấp độ đại hội, việc lùi cả một giải đấu lên trước nghi thức khai mạc là chuyện thường ngày. Không ai phản đối, vì ai cũng hiểu: bóng đá là môn có cấu trúc thi đấu dài nhất, và nó phải bắt đầu sớm nhất. MỘT ĐOÀN 498 NGƯỜI VẬN HÀNH NHƯ THẾ NÀO Nếu bạn từng nghĩ một đoàn thể thao chỉ đơn giản là mua vé máy bay cho vận động viên, thì bản kế hoạch này sẽ khiến bạn nghĩ lại. 498 con người, chia thành gần hai mươi môn, bay theo nhiều đợt, ăn ở tại nhiều địa điểm khác nhau trong khu vực Aichi-Nagoya, tập luyện theo lịch khác nhau, thi đấu theo lịch khác nhau, rồi quay về theo lịch khác nhau. Đây là một bài toán điều phối mà bất kỳ hãng lữ hành nào cũng phải toát mồ hôi. Danh sách bộ môn trải dài từ rowing, wushu, karate, bóng đá, bóng chuyền, teqball, điền kinh, bắn súng, bơi, thể dục dụng cụ, bóng ném, đua xe đạp, sepak takraw, MMA, quyền anh, bóng chuyền bãi biển, vật, jujitsu, taekwondo, cho đến breaking. Một chi tiết nhỏ nhưng đáng chú ý: một số môn, trong đó có rowing và wushu, được bố trí ăn ở trên tàu du lịch. Nghe có vẻ lạ, nhưng đây là giải pháp quen thuộc khi thành phố đăng cai không đủ chỗ ở cho toàn bộ đoàn. Nhật Bản đã chuẩn bị hạ tầng từ nhiều năm trước, nhưng Asiad là sự kiện có quy mô vượt xa một giải đấu đơn môn. Việc dùng tàu du lịch làm nơi lưu trú là cách xử lý công suất, không phải một sự cố. Với tôi, chi tiết này quan trọng vì một lý do nghề nghiệp. Khi vận động viên ăn ở trên tàu, giấc ngủ của họ phụ thuộc vào con nước, vào tiếng máy, vào việc tàu có rời bến hay không. Rowing là môn đòi hỏi sự ổn định về nhịp sinh học và cảm giác thăng bằng. Đặt một tay chèo lên tàu du lịch là một canh bạc về mặt thể trạng, dù ban tổ chức có tính toán thế nào đi nữa. Đây là kiểu chi tiết mà người hâm mộ không thấy, nhưng kết quả trên đường đua lại phụ thuộc vào nó. ĐỐI CHIẾU VỚI KỲ VỌNG: MỤC TIÊU TRÊN 4 HUY CHƯƠNG VÀNG Mục tiêu mà đoàn đặt ra là trên 4 huy chương vàng. Trong lịch sử các kỳ Asiad gần đây, thể thao Việt Nam thường giành được khoảng từ 3 đến 5 huy chương vàng. Con số này, đặt cạnh mục tiêu, không phải là một giấc mơ viển vông. Nó là một mục tiêu tham vọng nhưng nằm trong tầm với. Với một người từng ngồi ở bàn phân tích dữ liệu, tôi luôn nhìn mục tiêu huy chương theo cách này: nó không nói lên khả năng, nó nói lên kỳ vọng. Và kỳ vọng, một khi đã được công bố, sẽ trở thành một thước đo để so sánh. Nếu đoàn vượt mục tiêu, đó là thành công. Nếu đoàn chạm mục tiêu, đó là hoàn thành nhiệm vụ. Nếu đoàn không đạt, đó là một câu hỏi được đặt ra cho ngân sách và cho người đứng đầu. Ông Nguyễn Hồng Minh, với vai trò trưởng đoàn, là người chịu trách nhiệm trực tiếp trước câu hỏi ấy. Đây là điểm cần theo dõi trong khoảng thời gian từ ngày 19 tháng 9 đến ngày 4 tháng 10. Một mục tiêu công khai luôn kèm theo một cơ chế trách nhiệm công khai, dù không ai viết nó thành văn bản. GÓC NHÌN KHÁC: KHI HÀO QUANG KHÔNG NẰM Ở MÔN BÓNG Truyền thông Việt Nam, cũng như truyền thông nhiều nước, có một tật cố hữu: dồn sự chú ý vào bóng đá, kể cả khi bóng đá không phải là môn có khả năng huy chương cao nhất. Tôi đã mắc tật ấy suốt sự nghiệp. Tôi viết về bóng đá, bình luận bóng đá, giải thích luật bóng đá. Và tôi hiểu vì sao công chúng yêu nó: bóng đá có cảm xúc, có kịch tính, có câu chuyện. Rowing thì không. Wushu thì không. Karate thì không. Bạn không thể kể một câu chuyện hấp dẫn về một tay chèo vượt qua chính mình trong bốn phút, theo cách bạn kể về một bàn thắng ở phút 90. Nhưng nếu đặt câu hỏi huy chương sang một bên và đặt câu hỏi cấu trúc lên bàn, bức tranh đảo ngược. Tại Asiad, bóng đá — đặc biệt bóng đá nam với thể thức U-23 — hiếm khi là nguồn huy chương vàng của Việt Nam. Trong khi đó, wushu, karate, rowing lại là những môn mà các vận động viên Việt Nam đã nhiều lần đứng trên bục. Nếu bạn muốn tìm một tấm huy chương vàng tại Aichi-Nagoya, bạn nên nhìn về phía những chiếc thuyền và những võ đường, không phải về phía sân cỏ. Đây là một nhận định mà tôi biết sẽ khiến nhiều người khó chịu. Nhưng nó là một nhận định dựa trên cấu trúc giải đấu, không dựa trên cảm xúc. Và trong nghề của tôi, cấu trúc luôn đứng trước cảm xúc — ít nhất là trên bàn phân tích. Lịch thi đấu không có lỗi. Lỗi là ở chỗ ta tưởng nó có thể nhường chỗ cho cảm xúc. MỘT LƯU Ý ĐÁNG BUỒN VỀ NGUỒN TIN Tôi phải nói điều này, vì nó quan trọng hơn cả những con số phía trên. Toàn bộ những thông tin tôi vừa trình bày — con số 498 thành viên, mục tiêu trên 4 huy chương vàng, danh sách các nhóm khởi hành, quân số của rowing và wushu — đều là thông tin từ một nguồn không được ghi rõ xuất xứ. Trong bản phân tích mà tôi tiếp nhận, mỗi điểm thông tin đều mang ghi chú không xác định nguồn. Điều này không có nghĩa là thông tin sai. Nhưng nó có nghĩa là bất kỳ kết luận nào rút ra từ đây đều có mức độ tin cậy giới hạn. Một con số không có nguồn là một con số chưa được kiểm chứng. Một mục tiêu không có văn bản gốc là một mục tiêu chưa được xác nhận. Tôi đã nhiều lần thấy các bản tin thể thao bị lỗi ở đúng điểm này: người ta vội vàng trích dẫn một con số, rồi con số ấy đi vào các bản tin khác, rồi cuối cùng người ta quên rằng nó chưa từng được ai xác nhận. Trong giới trọng tài, chúng tôi gọi đó là một lỗi kế tiếp — lỗi của người thứ nhất được người thứ hai lặp lại, và cuối cùng không ai nhớ nó bắt đầu từ đâu. Cách duy nhất để chữa lỗi ấy là quay về nguồn gốc: Tổng cục Thể dục Thể thao Việt Nam và Hội đồng Olympic châu Á. MỘT LỖI PHÂN LOẠI ĐÁNG ĐỂ NÓI RA Có một chi tiết trong bài báo nguồn khiến tôi phải dừng lại. Nó được dán nhãn là tin bóng đá. Nhưng khi đọc toàn bộ, tôi đếm được đúng một lần bóng đá được nhắc đến — câu về nhóm khởi hành sớm. Phần còn lại là về rowing, wushu, karate, điền kinh, bắn súng, bơi, thể dục dụng cụ, bóng ném, đua xe đạp, sepak takraw, MMA, quyền anh, bóng chuyền bãi biển, vật, jujitsu, taekwondo và breaking. Một bản tin về logistics của một đoàn đa môn đã bị dán nhãn bóng đá chỉ vì từ khóa bóng đá xuất hiện một lần. Lỗi này, trong thời đại mà các bản tin được phân loại tự động, xảy ra thường xuyên hơn ta tưởng. Và cái giá của nó là thật: một người hâm mộ bóng đá đọc xong bài báo, chờ mong thông tin về đội tuyển, và rời đi với tay trắng. Tôi nói điều này không phải để phê bình một bản tin cụ thể. Tôi nói để nhấn mạnh rằng cách ta phân loại thông tin quyết định cách ta hiểu thế giới. Một bài viết bị dán nhãn sai sẽ tạo ra một kỳ vọng sai, và một kỳ vọng sai sẽ tạo ra một thất vọng sai. ĐIỀU GÌ ĐÁNG THEO DÕI TỪ NAY ĐẾN NGÀY 4 THÁNG 10 Với một đoàn 498 người trải khắp gần hai mươi môn, giải đấu này sẽ không được quyết định bởi một trận đấu. Nó sẽ được quyết định bởi hàng chục cuộc tranh tài nhỏ, diễn ra song song, mà phần lớn trong đó không được truyền hình trực tiếp. Điều tôi sẽ theo dõi trước tiên là bảng tổng sắp huy chương của đoàn so với mục tiêu trên 4 huy chương vàng. Đó là thước đo công khai duy nhất mà đoàn đã tự đặt ra cho mình. Điều thứ hai là bảng danh sách cầu thủ bóng đá — đội hình U-23 kèm suất quá tuổi, và danh sách đội nữ. Cho đến lúc này, chưa có tên cầu thủ, huấn luyện viên hay đội hình nào được công bố. Sự im lặng ấy tự nó là một thông tin: nếu bóng đá Việt Nam có tham vọng ở Asiad, tham vọng ấy chưa được nói ra. Điều thứ ba là cách các nhóm khởi hành muộn — những nhóm đi vào cuối tháng 9 — thể hiện phong độ. Họ ở nhà lâu hơn, không phải vì họ ít quan trọng, mà vì lịch thi đấu của họ đến sau. Nếu họ mang về huy chương, đó sẽ là một bài học về việc không phải cứ đi sớm là thắng. LỜI KẾT Trong một buổi bình luận, ai đó từng hỏi tôi rằng tôi thích điều gì nhất ở các kỳ đại hội. Tôi trả lời: những môn không ai xem. Bởi vì ở đó, không có khán đài gào thét, không có VAR, không có những tiêu đề giật gân. Chỉ có một vận động viên và một thước đo, và câu hỏi duy nhất là: người đó có làm được điều mình đã chuẩn bị trong nhiều năm hay không. Với đoàn thể thao Việt Nam tại Aichi-Nagoya, sẽ có rất nhiều khoảnh khắc như thế. Chúng sẽ trôi qua trong im lặng, không được cắt vào đoạn phim tổng kết. Nhưng đó chính là nơi huy chương được sinh ra. Một đoàn thể thao 498 người không di chuyển bằng cảm xúc. Nó di chuyển bằng bảng giờ bay và hạn chót đăng ký. Bóng đá đi trước. Điều đó đúng theo lịch thi đấu. Nhưng nếu ai đó mong chờ một huy chương vàng từ sân cỏ châu Á, tôi khuyên họ hãy nhìn lại danh sách bộ môn một lần nữa. Sự thật thường nằm ở đó, không nằm ở tiêu đề.